1
یادداشت؛

پژوهشی بر اولین میدان توپخانه ایران در مجموعه زندیه شیراز

  • کد خبر : 1988
  • ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۹ - ۱۲:۳۹
پژوهشی بر اولین میدان توپخانه ایران در مجموعه زندیه شیراز
به اهمیت توپ و توپخانه در دوران زندیه با تفکر مستقل ایجاد شهر زندیه از شهر صفویه با ساختارهای پایبند به سنت های معماری و شهر سازی ایران در این یادداشت اشاره می شود.

مقدمه:

در ادوار مختلف فضای میدان از جنبه های مختلف، اهمیت ویژه ای داشته است. اگر چه میدان در اشکال مختلف روایتی نو را به همراه داشته اما همواره اصالت خود را حفظ کرده است. در دوره زندیه نیز، که دوره میانی و انتقال از صفویه – افشار به عهد قاجار است، حائز اهمیت بوده، اما آنچنان که باید به آن پرداخته نشده است. نوشتار حاضر پژوهشی است در باب میدان توپخانه شیراز در دوره زندیه، که به روش تفسیری – تاریخی براساس نقشه ها، سفرنامه ها و عکس های تاریخی که سعی دارد تا به بررسی شکل، ریشه ها و عوامل موثر در چگونگی شکل گیری میدان توپخانه در پایتخت زندیه (شیراز) بپردازد. در دیگر تحقیقات انجام شده ی مربوط به میدان توپخانه یا به پیشینه توپ در دوره صفویه پرداخته شده و یا بدون در نظر گرفتن دوره زندیه به میدان توپخانه دوره قاجار پرداخته شده است. لذا برای برطرف کردن این مسئله، ابتدا به بررسی عواملی که بستر ساز ایجاد این میدان در شیراز دوره زندیه پرداخته شده است. در ادامه با بررسی منابع، نقشه ها، سفرنامه ها و عکس های تاریخی قابل دسترس به این فرضیه که میدان توپخانه در میدان ارگ ریشه دارد رسیده ایم. از سوی دیگر با بررسی های انجام شده به نظر میرسد، فرضیه ای که میدان توپخانه حاصل تفکر قاجاری می داند و از آن (میدان توپخانه تهران) به عنوان اولین میدان توپخانه ایران یاد می کند، می تواند به چالش کشیده شود، چرا که طبق نتایج این تحقیق بدو شکل گیری میدان توپخانه شیراز در دوره زندیه بوده و قدمتی قبل تر از میادین دوره قاجار دارد. بدین گونه می توان فرض نمود میدان توپخانه شیراز اولین میدان توپخانه ی ایران بوده باشد.

مختصری در باب شخصیت و نگرش خان زند:

اگرچه سال های آغازین حکومت کریم خان زیر سایه اسماعیل سوم یکی از بازماندگان نمادین صفویه به جامعه معرفی شد، عملا تا مدتی پس از استقرار قدرت کریم خان این عنوان همچنان بر سر کریم خان سنگینی می کرد. اما، خان زند با همه ی جلوه های مردم نمایی از خلق یک هویت مستقل با الگویی متفاوت از الگوهای قبلی بدور نبود و همانند ساختار کلی جامعه سلطنتی – ایلیاتی جامعه ایران، او نیز در پی بنیان نهادن سلسله ای با ویژگی های خاص خود بود.(متولی،۱۱۹: ۸۹) در ذکر اقدام کریم خان وی در سال ۱۱۷۹ ق لقب وکیل الدوله را که نشانی از وکالت دولت صفویه محسوب میشد را رها کرد و عنوان وکیل الرعایا را به خود اختصاص داد.(مورگان، ۱۳۷۳: ۲۱۳) چنین رفتاری این گمان را بیشتر تقویت می کند که او در انتخاب پایتخت نیز به همین اندازه در پی فاصله گرفتن از هویت صفویه و ایجاد یک هویت مستقل بوده است. نمود این رفتار نیز طبق سنت شاهان قبل در پایتخت زندیه یعنی شهر شیراز نمود می یابد که در ادامه بحث به تشریح به آن پرداخته می شود. کریم خان زند در اساس مردی لشکری و ورزیده بود و جنگجوی بوده است و سنوات درازی از عمر پرزحمت خود را در اردوی نادر و معیت آن شهریار کشورگشا گذرانده بود. به همین سبب به مردان سپاهی اعتنایی خاص داشت و تدارکاتی  برای بهبود حال آن می چید.(شعبانی، ۱۳۸۴ :۷۹)کریم خان در سال ۱۱۸۹ق به فکر نظام بخشیدن به قشون خود افتاد. وی ابتدا سپاه دائمی مرکب از ده هزار نفر تشکیل داد که در شیراز استقرار یافت.(معطوفی، ۱۳۸۲ : ۵۸۵)

ارکان سپاه زند، مناصب و ادوات آن:

سازمان نظامی ارتش زند متشکل از پیاده نظام ۲- سواره نظام ۳- توپخانه ۴- نیروی دریایی بود.(شعبانی ، ۱۳۸۴: ۷۹)ازجمله مناصب مهم این ارتش نیز توپچی باشی بوده است. چنانچه از نام آن پیداست فرماندهی توپخانه را برعهده داشت، این منصب از جانب شخص شاه یا فرمانده کل قوا به توپچی باشی تفویض میشد. (ور هام، ۱۳۶۶: ۴۴-۴۵) توپخانه هم از سلاح مورد استفاده ارتش زند بود. در این دوره برای ساخت توپ های تازه اقدام شد.( شعبانی، ۱۳۸۴: ۷۹) در مورد توپخانه دوره کریم خان باید عنوان کرد استارت اولیه تاسیس چنین رشته ای در سپاه وی با غنیمت گرفتن توپ از رقیبان زده شد. هرچند که وی بعدها با بکار گرفتن یک توپ ساز گرجی به توسعه این رشته نظامی در سپاه خود پرداخت. (شعبانی، ۱۳۸۴ :۷۹) توپ هایی که کریم خان داشت توپ های انگلیسی و پرتغالی و اسپانیایی بودند. (فرانکلین، ۱۳۵۸: ۳۷)

لفظ «یا کریم» در عهد کریم خان در موارد مربوطه معمول بوده چنانکه در روی لوله یکی از توپ هایی که در فتح لار (جنگ با نصیر خان لاری) بدست اردوی وی افتاده در وسط لوله لفظ یا کریم حکاکی و در نزدیکی خزینه ی آن در وسط ترنجی نوشته است: “در زمان دولت بندگان سکندر شان داری دوران خدیو زمان وکیل کشور گیر جلیل الشان در سال یکهزار و یکصد و هشتاد در تسخیر خطه ی لار ابواب جمع توپخانه شد ۱۱۸۰ و این توپخانه بالفعل در پای یکی از ستون های سر در قزاقخانه نصب است (لاهیجی ، ۱۱۹۳ ق). در دوره زندیه از جمله کاربردهای و اهمیت توپ و توپخانه نیز در نبرد محمد خان زند بچشم میخورد، محمد خان زند هنگام محاصره کرمانشاه در سال ۱۱۲۵ هجری قمری ظرف بیست روز توانست هشت خمپاره بریزد. همچنین درمتن کتاب میخوانیم”اوستادان ریخته گر را از بلاد قریبه طلبیده هشت هاون خمپاره که  شصت من تبریز وزن گلوله آن بود فرمایش نموده. ( محمد خلیل مرعشی صفوی، ۱۲۰۷: ۲۳۸  ) حتی اهمیت توپ و توپخانه نیز در فتح شهر ارومیه در دوره زند هم در شرح محاصره و فتح ارومیه در دوره زندیه نیز در سال ۱۱۷۵ استفاده از توپ و توپخانه نیز اشاره شده است. میخوانیم : همانوقت مقرر فرمود که به فاصله چند قدم برجی ساخته و دیواری کشیده  همه بروج را یکدیگر وصل نموده در میان هر دو برج یک دروازه قراردادند….و تفنگچیان از بروج متردین قلعه را هدف گلوله می نمودند و تپه مرتفعی از خاک ترتیب داده و چند ضرب توپ ببالای تپه ی مذکور کشیدند و از ضرب گلوله توپها، خانه ها را خراب نموده و اهل قلعه را مضطرب ساختند. (گلستانه،۳۲۸:۱۳۴۴) وقتی علی مردان خان بختیاری در سال ۱۱۶۴ پس از شکست پیمان با کریم خان شیراز را به تصرف خود درآورد، از هیچ وسیله و امکانی برای بدست اوردن پول و مال خودداری نکرد. میرزا محمد کلانتر، کلانتر وقت شیراز، مینویسد که همه وسایل آهنین مردم از طرف سربازان به سرباز خانه ها برده شد تا از آن ها گلوله توپ ساخته شد.( کلانتر ،۴۱:۱۳۲۵)

مستحدثات کریمخان در شیراز با نگرش ایجاد پایتخت زندیه:

احداث برج و باروی مستحکم در اطراف شهر و ارگ و کریم خانی نیز شاهدی بر این تحولات است مقایسه این ارگ محصور و قلعه مانند با دولتخانه گسترده صفوی در اصفهان تشدید موازین حکومتی در این دوران را به وضوح آشکار میسازد.(نجفی، ۱۳۹۱: ۱۲۴) مجموعه ارگ کریمخان و میدان های مرتبط با آن در شهر زندی در مقایسه با کاخ عالی قاپو در میدان نقش جهان به عنوان ارگ شاه صفوی مثالی بارز در تاثیر این تفکر در ایجاد مجموعه شاهی در دوره زند است. حال آنکه میدان ارگ حاصل تغییر تدریجی میدان هایی چون نقش جهان اصفهان بود که بواسطه شرایط ناامن شهرها و احساس نیاز حکومت به امنیت بیشتر به درون ارگ حکومتی کشیده شده بود. (نجفی، ۱۲۴:۱۳۹۱-۱۲۲)بدین صورت تعریفی نو از میدان و ارسن در شهر زندی ایجاد میگردد.

میدان ارگ و میدان توپخانه:

با اسکان سپاه ده هزار نفری و افزایش جمعیت شهر، احساس نیاز برای اقداماتی مانند نوسازی و احیای بافت شهری شیراز به عنوان پایتخت زندی، و ساخت ارسن میدان و بازار و حمام که امروزه با نام وکیل یا مجموعه زندیه شناخته میشوند. در مورد بنای ارگ کریمخان سیاحانی نیز از آن دیدن کرده و نام برده اند. ازجمله نیبور کارستن که در زمان وی ساخت بنای دیوانخانه و کوشک باغ نظر به اتمام رسیده و ساخت بنای ارگ کریمخان هم آغاز شده بود.(کارستن، ۱۳۵۴: ۶۶-۶۸ )وی توپ هایی را نیز مشاهده کرده که محل استقرار این توپ ها را جلوی انبار ذکر می کند.( کارستن،۱۳۵۴: ۷۰ )زیرا بنای ارگ در زمان سفر وی هنوز به اتمام نرسیده بوده است.فرانکلین که در اواخر زندیه به شیراز سفر میکند می نویسد: قسمتی از میدان ارگ را” توپخانه “می نامند، که در آن چند عدد توپ که روی عراده های نامناسبی نصب شده اند، قرار دارند. (فرانکلین، ۱۳۵۸: ۱۹)

مولف بافت قدیمی شیراز هم به نقل از یک کتاب خطی به وجود میدان وسیع و نقاره خانه ای درکنار بازار وکیل اشاره میکند. (افسر، ۱۳۷۴: ۱۸۵)او اشاره میکند که در طرف غرب بازار وکیل، میدان وسیعی قرار داشت که قسمت شرقی آن را میدان نقاره خانه و قسمت غربی آنرا “میدان توپخانه” می نامند.(افسر، ۱۳۷۴ : ۳۱۷)کرزن در توصیف عمارت های شیراز به استقرار میدان اصلی شهر در مجاورت ارگ کریم خانی و وجود چند عراده توپ در میان آن اشاره کرده است.(کرزن، ۱۲۲:۱۳۵۰)طبق اسناد تاریخی و بازدید سیاحان خارجی مشاهده می کنیم که به واژه ی” میدان توپخانه” در دوره زندیه به وضوح  قبل از شکل گرفتن دوره قاجار “برای اولین بار” در دوره زندیه استفاده شده است. علاوه بر این عراده های توپ در میدان عینا از طرف جهانگردان مشاهده شده است.

WhatsApp Image 2020 05 16 at 12.15.10 - پژوهشی بر اولین میدان توپخانه ایران در مجموعه زندیه شیراز
(تصویر ۱) میدان توپخانه شیراز در عهد قاجار
بتاریخ ۱۲۷۵ق
ماخذ:(تهامی ،۴۵:۱۳۸۵)
WhatsApp Image 2020 05 16 at 12.15.18 - پژوهشی بر اولین میدان توپخانه ایران در مجموعه زندیه شیراز
تصویر ۲، ماخذ: (Perry ،۲۰۰۶ : ۱۲۸)
موقیعت میدان نقاره خانه در دوره زندیه و قاجار و میدان توپخانه بر اساس روایت   افسر را نشان میدهد.موقعیت میدان نقاره خانه در مجاورت بازار قرار داشته و میدان توپخانه در محدوده میدان ارگ و مجاورت ارگ کریم خان بوده است.

نکته حائز اهمیت این است که وقتی سیاحان از این میدان در دوره زندیه بازدید داشته اند، میدان توپخانه همان فضای جلوی ارگ کریمخان بوده است. در نتیجه میدان توپخانه شیراز در دوره زند به صورت اولیه و متشکل از چند عراده توپ در جلوی ارگ کریمخان شکل گرفته است. در دوره قاجار با استناد به عکس های قاجاری مربوط به ارگ کریمخان نیز پیوستگی فضایی و نحوه سازماندهی و چینش توپ ها و حجره ها نشان می دهد که موقعیت میدان توپخانه در محدوده ی میدان ارگ قرار داشته و جزیی بلافصل از آن بوده است. در واقع میدان توپخانه شیراز در دو مرحله شکل گرفته است مرحله اول( شکل گیری اولیه) بواسطه قرار گیری چند عراده توپ در فضای میدان ارگ و در جلوی ارگ کریمخان در دوره زندیه و در مرحله دوم (قوام یافتگی)که مربوط به دوره قاجار، با حجره ها، حوض و سکویی در میانه آن، شکلی کامل تر به خود می گیرد.

WhatsApp Image 2020 05 16 at 12.15.26 - پژوهشی بر اولین میدان توپخانه ایران در مجموعه زندیه شیراز
تصویر۳، ماخذ: (نگارنده)
پهنه بندی فضای های مجموعه زندیه با ارجاع به دوران زند. انگونه که نمایان است در بین میدان توپخانه         ( ارگ) و میدان نقاره خانه ، باغی نیز بوده است .موقعیت میدان توپخانه نیز در جوار و محدوده ارگ کریمخان قرار داشته است. این پهنه بندی در دوران قاجار دچار تغییراتی میگردد.نطفه اولیه میدان توپخانه در اینجا یه صورت اولیه شکل گرفته است.
WhatsApp Image 2020 05 16 at 12.15.37 - پژوهشی بر اولین میدان توپخانه ایران در مجموعه زندیه شیراز
نقشه ۴، ماخذ: (نگارنده)
پهنه بندی فضای های مجموعه زندیه با ارجاع به دوران قاجار. انگونه که نمایان است باغی  در بین میدان توپخانه ( ارگ) و میدان نقاره خانه،قرارداشته از بین رفته است و به محدوده میدان پیوسته است. حجره هایی نیز در یک طبقه که حصاری نیز در جلوی آنها قرارداشته اضافه میشود. در میانه میدان نیز حوضی با باغچه های در طرفین و سکویی که روی آن یک توپ قرارداشته اضافه میگردد.میدان توپاخنه دراین دوره شکل کامل تری بخود گرفته است.

نتیجه گیری:

از میدان ارگ شهر زندی به عنوان نمونه ای بارز با بیانی نو از معنا و مفهوم میدان، با تعاریف و چالش های جدید در گذار شهر صفوی به قاجار میتوان یاد کرد. نطفه تغییرات لایه بندی فضای میدان در دوره قاجار، از دوره زند شروع میشود که در دوره قاجار نمود چشمگیر پیدا میکند. میدان ارگ از جهتی بعدها در دل خود با رویکرد و تجربه ای نو فضایی با لباس نو، به نام میدان توپخانه را تولید میکند. طبق اسناد تاریخی نمونه اولیه میدان توپخانه در شیراز عهد زندیه و بعد در شهر دوره قاجاری شکل می گیرد. این نوآوری ابتدا از شیراز زندی و سپس در عهد قاجار به تهران و دیگر شهرها انتقال می باید. از عوامل موثر در این تجربه میتوان در عوامل زیر دانست :

  1. تجربیات شخصی کریم خان در سپاه نادر و درک توجه به ارتش
  2. اهمیت توپ و توپخانه کاربرد آن در ارتش کریمخان
  3. تفکر مستقل ایجاد شهر زندی از شهر صفویه با ساختارهای پایبند به  سنت های معماری و شهر سازی ایران اما مختص به نوع خود
  4. تعریفی جدید از فضای میدان (میدان ارگ و توپخانه) با توجه به اینکه شرایط متفاوت سیاسی امنیتی دوران زندیه نیز در ایجاد در این فضاها موثر بوده اند.

منابع و ماخذ:

افسر،کرامت‌الله ( ۱۳۷۴) ، تاریخ بافت قدیمی شیراز،‌ نشر تهران ‌انجمن‌ آثار و مفاخرفرهنگی‌: نشر قطره‌، ۱۳۷۴٫

تهامی ، داریوش (۱۳۸۵ ) ایران قدیم  ناشر: خانه تاریخ و تصویر ابریشمی .

شعبانی، رضا (۱۳۸۴)مقاله ارتش ایران در دوره زندیه، پژوهش نامه تاریخی دوره یک شماره دو، ۶۲-۸۵٫

فرانکلین، ویلیام (۱۳۵۸).مشاهدات سفر از بنگال به ایران، ترجمه محسن جاویدان. تهران: مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی.

کرزن ،جرج (۱۳۵۰) ایران و قضیه ی ایران، ترجمه وحید مازندرانی تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

کلانتر میرزا محمد (۱۳۲۵)روزنامه میرزا محمد کلانتر بکوشش عباس اقبال اشتیانی ، ۱۳۲۵٫

گلستانه محمد ابوالحسن بن محمد امین( ۱۳۴۴) مجمل التواریخ،به اهتمام مدرس رضوی ، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران .

متولی، عبداله ( ۱۳۸۹). مقاله اهمیت و جایگاه پایتخت در نظام فکری – اجرایی کریم خان زند ، مجله تاریخ ایران ش ۶۵/۵،ص ۱۱۹٫

معطوفی، اسداله (۱۳۸۲) تاریخ هزار سال ارتش ایران، انتشارات ایمان ، ج۲٫

 مرعشی صفوی  محمد خلیل( ۱۳۶۲) مجمع التواریخ، درتاریخ انقراض صفویه و وقایع بعد تا سال  هجری قمری / تالیف ؛ به تصحیح و اهتمام عباس اقبال ،کتابخانه سنائی و کتابخانه طهوری تهران.

 مورگان، دیوید (۱۳۷۳) ایران در قرون وسطی، ترجمه عباس مخبر، تهران: نشر طرح نو.

نجفی، مهنام (۱۳۹۱) مقاله شکل گیری فضایی میدان توپخانه در شهر قاجاری ص ۱۲۴- صفه ۵۶ ص۱۲۲٫

 نیبور،کارستن ( ۱۳۵۴)سفرنامه کارستن نیبور، ترجمه پرویز رجبی. انتشارات توکا.

ورهام، غلامرضا (۱۳۶۶) تاریخی سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زندیه ، تهران انتشارات معین ، ص ۴۴-۴۵٫

perry ,john (2006)Makers of the muslim world karim khan,oxford:one world publication.

لینک کوتاه : https://mirasfars.ir/?p=1988
  • نویسنده : میثم عباسی فر، کارشناس ارشد مرمت بناها و بافت های تاریخی
  • ارسال توسط :
  • 165 بازدید
  • بدون دیدگاه

نوشته های مشابه

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰
قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.