3

مساجد شیراز؛ بناهایی که باید خوانده شوند

  • کد خبر : 1536
  • ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۹ - ۱۵:۲۵
مساجد شیراز؛ بناهایی که باید خوانده شوند
معماری مساجد با تزییناتی چون کتیبه، دربرگیرنده‌ی تمام خلاقيت‌های هنرمندان مسلمان که نشان‌دهنده ارتباط نزدیک معنی و مفهوم کتیبه و کالبد معماری و فضاست.

یادداشتی از هانی زارعی، عضو هیئت علمی گروه مرمت بناهای تاریخی دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول:

معماری ایران در دوره پس از اسلام در طول تاریخ همیشه از ارزش و توجه خاصی برخوردار بوده و دربرگیرنده‌ی تمام خلاقیت‌های هنرمندان مسلمان است. فضای باز معماری این دوران با هماهنگی و نظم نقش‌ها، کتیبه‌ها و رنگ‌ها، محیطی باعظمت همراه با خلوص معنوی پدید می‌آورد. اما مهمترین مشخصه معماری مذهبی نظیر مساجد و مدارس، پیوستگی و همراهی تزئینات کتیبه ­ها با آیات قرآنی است.  به‌طورکلی کتیبه ­ها، ابزاری برای پیام‌رسانی، انعکاس‌دهنده کلام خدا، سخنان اولیا و ادعیه اسلامی هستند.  امروزه کتیبه­ های مساجد تاریخی منبع مهمّی برای بررسی دیدگاه­ ها و تفکرات مذهبی ملهم از آیات قرآنی هستند. محل قرارگیری کتیبه و دقت در انتخاب مضمون و متن آن اهمیت ویژه­ ای در بیان و انتقال این مفاهیم از پیش اندیشیده دارد که گاه محل‌ های مشخصی هم‌جهت نگارش این کتیبه ­ها مورد استفاده قرار می‌گرفت.

 به‌طورکلی هنرمندان مسلمان همواره کوشیده ­اند تا آثارشان ازنظر شکل، تزیینات و رنگ بیشترین هماهنگی و تفاهم را با نیازهای روحی و جسمی انسان داشته و از این طریق محلی آرام، دلپذیر و زیبا برای انسان­ها فراهم آورند. آرایه­ های معماری اسلامی از بارزترین جلوه ­های تجلی هنر ایران هستند که در قالب کتیبه­ ها و نقوش تزئینی مختلف با انواع مصالح و با تفاوت­ های سبکی و اجرایی در دوره ­های مختلف معماری ایران اجرا شده ­اند.

شیراز با دارا بودن مساجد ارزشمند دوره­ های مختلف تاریخی، اما متاسفانه تنها در کالبد و مفاهیم معماری آن شناخته و شناسانده شده است. بناهای ارزشمندی چون مسجد- مدرسه نصیرالملک، مشیرالملک، مسجد عتیق، مدرسه خان، مسجد وکیل و بسیاری دیگر از بناهای با عملکرد نیایشی– آموزشی به صورت توأمان دراین شهر چشم هر بیننده ­ای را خیره می­کنند. بناهایی که جز در کالبد، هم­ آوایی کتیبه ­ها با کالبد و بدنه­ هایش آنچنان اندیشمندانه و هنرمندانه نقش بسته ­اند که معانی عمیق آن در پس ظاهر کلمات پنهان مانده ­اند. در برخی از این بناهای ارزشمند شاهد شاهکارهایی از هنرمندان کتیبه نگار شیرازی هستیم. کسانی که خود را بنده، حقیر، کوچکترین و غیره نامیده ­اند در پیشگاه عظمت معمار بزرگ هست.

کتیبه ­هایی که با مضمون، انسان، پیامبر و اولیای الهی، اعمال حسنه، خورشید، نور، صبح، قیامت و شب و براساس چرخش خورشید از شرق به غرب و طلوع و غروب آن بر بدنه­ های داخلی اجرا شده اند. سوره­هایی که آیاتشان به دقت انتخاب شده و نشان‌دهنده ارتباط نزدیک معنی و مفهوم کتیبه و کالبد معماری و فضاست و گواه بر آن دارد که هنرمند آگاهی و اشراف کافی به آیات و احادیث داشته و یا به‌ واسطه معنای خاص استنباطی و استفهامی که در این سوره‌ها و آیات وجود داشته آن‌ها را انتخاب کرده است و بدون شک نقش علما و فقها در کنار این هنرمندان در انتخاب آیات و ادعیه و احادیث حائز اهمیت بوده است. در واقع می­توان گفت ارتباط مفهومی بین انتخاب متن و مضمون کتیبه ­های موجود در بخش­های مختلف با کالبد آنها، وجود دارد و هنرمند با آگاهی دست به انتخاب و نصب در محل از پیش تعیین‌شده این آیات و ادعیه بر اساس شأن نزول و مفهوم آن زده است. علاوه بر کلمات، رنگ­ ها و نقوش از جایگاه بالایی در درک یک فضا برخوردارند و باید خوانده شوند. نه اینکه فقط دیده و از پیشگاه منظر چشم عبور داده شوند. به طور مثال استفاده از رنگ­ های طلایی و تصویر یا نگارش نام پادشاه در مرکز برخی کاشی­کاری ­ها یا متون خبری کتیبه ­ها و بهره ­گیری از مضمون و نقوش شیر و خورشید همگی نشان از رواج تفکرات موجود در دوره ساخت یک بنا دارد که با فهم و خوانش آن می­توان به ویژگی­ های شخصیتی و حکومتی حاکم و حکومت نیز آگاهی یافت.

در کنار این­ ها در برخی بناها اعمال و مضامین مربوط به تعالی زندگی دنیوی انسان زمینی و خطاکار یا در طلب کمال دیده می­شود؛ به‌گونه‌ای که از بدو ورود با ارائه تصویری از بهشت به کمک نقوش پرندگان و گل ها و کتیبه روایت اشتباه آدم و حوا و نزول او به زمین از بهشت روایت شده و برای بازگشت دوباره انسان به بهشت کتیبه­ هایی نوشته شده است. بدون تردید دستیابی به‌ تمامی ابعاد و جزئیات مفاهیم معماری و زیباشناختی و ارتباط آن با مضامین مذهبی نیازمند فهم دقیق و خوانش ظریف و موشکافانه همه ابعاد یک اثر است. گاهی درک تنها به واسطه عقل و احساس و خیال و وهم تجلی نمی ­یابد؛ بلکه باید با جان درک کرد، با همه وجود. بناهای این شهر شور و شعر هستند. تجلی دیدار بنده و معبوداند، عاشق و مطلوب. پس بیگانه نیست که در شهر لطایف، شهر شور و عشق و شعر شاهد ساخت بناهایی باشیم که جسمی دارند که چشم هر بیننده را خیره می­کند و بخش نهفته ­ای دارند که باید خوانده شود. خوانش این مفاهیم نیز در گرو یکی شدن و عمیق شدن در این بناهای ارزشمند و همچنان کمتر شناخته شده است.

لینک کوتاه : https://mirasfars.ir/?p=1536
  • نویسنده : هانی زارعی
  • ارسال توسط :
  • منبع : میراث فارس
  • 162 بازدید
  • يک دیدگاه

برچسب ها

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 1در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۱
  1. بسیار عالی 👌🌺🌺🌺🌺🌺🌺

قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.