1

شهر فسا در افق تاریخ

  • کد خبر : 1362
  • ۰۶ اردیبهشت ۱۳۹۹ - ۲۱:۰۶
شهر فسا در افق تاریخ
محوطه تل ضحاک به عنوان شهر قدیم فسا (پسا) در سال ۱۳۱۰ خورشیدی و به عنوان پانزدهمین اثر ثبت ملی شده، نشان از اهمیت این محوطه دارد. پژوهش های باستان شناسی چه پیش از انقلاب و چه پس از انقلاب اسلامی در قالب کاوش و بررسی های باستان شناسی در محوزه تل ضحاک توسط باستان شناسان خارجی و داخلی انجام شده که اطلاعات بسیار مفیدی در ارتباط با پیشینه محوطه و همچنین باستان شناسی منطقه در اختیار پژوهشگران گذاشته است.

به گزارش روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی استان فارس، فسا یکی از شهرهای زیبای استان فارس است که قدمتش به ۲۵۰۰ سال پیش یعنی عصر هخامنشیان بر می گردد. نام فسا در لوح های گلی که در تخت جمشید موجود است به صورت (پسا) یا (باشیا) آمده است. از فسا در الواح گلی تخت جمشید با عنوان «پسا» یاد شده است. در برخی منابع دیگر نیز، نام فسا در زمان هخامنشیان «پسه» عنوان شده است. نام این شهر در  عصر اسلامی به نام فسا تغییر کرده است.

در مورد تاریخ شکل ‌گیری شهر فسا اختلاف نظرهایی وجود دارد. برخی از منابع زمان شکل گیری فسا را مربوط به دوره ی شاهان اساطیری (پیشدادیان و کیانیان) می دانند. از طرفی آثاری از جمله گرز و تبری در فسا یافت شده است که قدمت آن به دوره ی حجر و هزاره سوم تا چهارم قبل از میلاد می ‌رسد. فسا در عصر هخامنشیان یکی از شهرهای آباد و مهم بوده، در عصر ساسانیان آتشکده‌ های زیادی در آن ساخته شده و پس از اسلام به یکی از مراکز ضرب سکه تبدیل شده و همواره مهم بوده است.

مورخان ، سیاحان ، باستان شناسان و شرق شناسان ایرانی و خارجی مانند فریدون تولّلی، حمداله مسـتوفی و پیر دو میرو شجی در خصوص فسا و دوران پرفراز و نشیب این شهر کهن سخن گفته اند در آن جا هم قبل از ورود آریائیها به این دیار ، افـرادی صاحب فکر و مدنیت در آن می زیسته اند و هم در ادامه تمدن و فرهنگ کهن فسا با گذر از قرنها و در ادامه حیات خود با سلسله هخامنشیان ، اشکانیان ، ساسانیان و دوران اسلامی تا به امروز  پیوند می یابد.

در مورد مکان شهر فسا همانطوریکه بیان گردید ، می توان گفت : بنا بر اشیاء و یادمان های یافته شده درمحل تل ضحاک ، شهر فسا تا دوران ابوسعید مغول در آن مکان قرار داشته و محتمل است که بعد از دوران شبانکارگان و به مرور ایـّام محل آن از تل ضحاک به محدوده کنونی شهر( محله ی بالا) انتقال و بعدها نیز گسترش یافت . چنانـکه طـــــراحی صفوی گونه ی مســـاجد جــامع، بازار، حمام ها، کاروانســراها و از ساخت یا تجـدید عمارت این شـهرستان در دوره صفـویه حکایت می نماید. برخی محققان معتقدند روستاهای اطراف تل ضحاک دراصل بر اثر مهاجرت اهالی شهر کهن فسا وبا استفاده از سنگها وآجرهایی که در محدوده ی تل ضحاک وجود داشته پدید آمده است.

فسا را می‌توان به قدمتی بیش از شش هزار سال تخمین زد. از اشیا کشف شده در تل ضحاک و آزمایشات دانش پژوهان قدمت این شهر تاریخی را بیش از شش هزار و پانصد سال قبل بلکه بیشتر پنداشته‌ اند.

تل خاکی مشهور به تل ضحاک، که در سه کیلومتری جنوب فسا، قرار گرفته است. طبق بررسی کارشناسان اروپایی، آثار به دست آمده از تل ضحاک، متعلق به دوران ماقبل تاریخ تا قرن چهارم هجری قمری است.

  تل ضحاک در فاصله ی سه کیلومتری از جنوب شهر فسا قرار دارد. این تل که حدود بیست و پنج متر ارتفاع دارد به صورت تپه ای خاکی به چشم می آید. این تپه که ساخت آن توسط طبیعت انجام نگرفته و در واقع تلی است، که در اثر تخریب بناهای خشتی وگلی اعصار گذشته، ایجاد شده است.

در مورد تاریخچه ی آن نظرات مختلفی ذکر شده است. برخی معتقدند در گذشته بر فراز این تل قصری وجود داشته است. برخی نیز آن را شهر کوروش کبیر نامیده و معتقدند پایتـخت هخامنشــیان بوده است. آنچه انکارناپذیر است اینکه این تل یک مکان بسیار قدیمی و باستانی است که مورد توجه تاریخدانان و باستان شناسان می باشد.

بر اساس مطالعات پژوهشی ، مطالعات باستان شناسی و کاوش های صورت گرفته نسبت به شهر باستانی فسا به طور عام و محوطه باستانی و تل میان آن موسوم به تل ضحاک به طور خاص نیز می توان از افراد و اقداماتی چون ، بازدید و توصیف سر ویلیام اوزلی، برادر سفیر وقت انگلستان در سال ۱۸۱۱ میلادی  ، بازدید و فرضیه  فلاندن و کوست فرانسوی ۱۸۴۰ میلادی  ، سر اورل استاین باستان شناس مجاری الاصل انگلیسی در سال ۱۹۳۴ میلادی به عنوان اولین کاوش بر اساس منابع مکتوب و ارائه طرح کامل توپوگرافیک به همراه چندین تصویر ، ثبت عرصه باستانی محوطه و تل ضحاک در فهرست آثار ملی ایران در سال ۱۹۳۵ میلادی ، فریدون توللی از طرف میراث فرهنگی  در سال ۱۹۶۰ میلادی با بیشتر مداخلات و کاوش های صورت گرفته تاکنون و انتقال اشیاء مکشوفه جهت مستند نگاری و مطالعات باستان شناسی و همچنین ارائه چندیدن مقاله پژوهشی ، پیر دومیروشیجی فرانسوی در سال ۱۹۷۲ میلادی با کاوش و مطالعات تاریخی ، جان هانسمن در سال ۱۹۷۳ میلادی با کاوش و شناسایی اشیاء تاریخی منقول  ، پرونده و پروژه تعیین عرصه و حریم این تل و محوطه باستانی در سال ۲۰۱۲ میلادی توسط اداره کل میراث فرهنگی استان فارس صورت پذیرفت .

بازسازی ساختار کالبدی و فضایی هر شهر در واقع به نوعی نشان دهنده این است که وضعیت مردم آن شهر به چه صورت بوده است که با بررسی اسناد مکتوب به جای مانده از مورخان و جغرافیانگاران به این نتیجه رهنمون خواهیم شد که فسا در صدر اسلام مطابق با اهمیت شهری خود به عنوان یک ولایت مهم از کوره های ایالت فارس در قرن یک و چهارم هجری و همچنین تا دوران ایلخانی دارای مدنیت بوده که پس از آن به سمت شمال شهر باستانی ، نقل مکان نموده و دوران هایی را  از ویرانی و رونق به سرانجام رسانیده است .

در واقع مفهوم شهر با توجه به نظام حاکم بر اجتماع در دوران پیش از اسلام و ایدئولوژی اسلامی مبتنی بر عدالت محوری در دوران اسلامی ، به صورت کاملا محسوس در کالبد و ساختار شهری ما تغییر ایجاد کرد و شهر قبل از اسلام که از سلسله مرانب کهندژ ، شارستان و ربض ( مناطق کم اهمیت شهری ) در ساختار شهری خود متاثر بود به صورت دیگری تعریف شد و با عناصر مذهبی مانند مسجد و عناصر اقتصادی مانند بازار و … با تغییر در نظام طبقاتی و هنجارهای مربوطه ، در نهایت با اهمیت یافتن ربض ، در این محدوه ها جانمایی شد و خود نیز عامل تشکیل محلات در اطراف آن ها شد .

در تمامی نوشته های سیاحان و جغرافیدانان مسلمان، داخلی یا خارجی این دوران به فسا نسبت داده شده وآنان شهر فسا را به صفات: مهم ، پرجمعیت ، بازرگانی بسار ، با مردم توانـگر، دارای کهن دژ و ربــض ، شهـری قـدیمی با بنا هایی مسطـح ، راههـای پهنـاور و وسعـت زیاد ، صادر کننده انواع جامه ها ستوده و یادکرده اند.

محمد صادق روستایی، دکتری باستان شناس در این زمینه معتقد است:

محوطه تل ضحاک به عنوان شهر قدیم فسا (پسا) در سال ۱۳۱۰ خورشیدی و به عنوان پانزدهمین اثر ثبت ملی شده، نشان از اهمیت این محوطه دارد. پژوهش های باستان شناسی چه پیش از انقلاب و چه پس از انقلاب اسلامی در قالب کاوش و بررسی های باستان شناسی در محوزه تل ضحاک توسط باستان شناسان خارجی و داخلی انجام شده که اطلاعات بسیار مفیدی در ارتباط با پیشینه محوطه و همچنین باستان شناسی منطقه در اختیار پژوهشگران گذاشته است. از جمله یافته های با ارزش تل ضحاک میتوان به سردیس مرمرین آفرودیت که توسط استاین کشف شد و همچنین پایه ستونهای هخامنشی و فراهخامنشی نسبتا زیادی که طی سالیان گذشته چه توسط باستان شناسان و چه توسط کشاورزان و روستاییان منطقه بدست امد، اشاره کرد. با استناد به مطالعات باستان شناسی و قراین تاریخی، میتوان چندین هزارسال استقرار پیوسته برای محوطه تل ضحاک را متصور شد. شناسایی سفالینه های مربوط به هزاره چهارم و سوم پیش از میلاد، قدیمی ترین یافته های فرهنگی مربوط به تل ضحاک است که تاکنون بدست آمده است. هرچند احتمال شناسایی لایه های قدیمی تر با انجام یک کاوش لایه نگاری علمی، چندان دود از ذهن نیست. علاوه بر این به نظر میرسد این محوطه در دوره عیلام گسترش پیدا کرده و در دوره هخامنشی تبدیل به آبادی یا شهر مهمی در جنوب سرزمین پارس میشود. محوطه تل ضحاک در دوره فراهخامنشی تا قرون اولیه اسلامی به اوج گسترش و آبادی خود میرسد و تبدیل به شهری پرجمعیت و مهم شده  که علاوه بر یافته های باستان شناسی، منابع تاریخی نیز  آن را تایید کرده اند.  به نظر میرسد محوطه به عنوان شهر قدیم پسا تا قرون میانه اسلامی اهمیت خود را حفظ کرده و در این دوره به دلایل مختلف از جمله جنگ، سیل، زلزله، به مرور از وسعت و اهمیت ان کاسته شده و از دوره صفویه نیز شهر جدید فسا شکل گرفته است.

رضا نوروزی، پژوهشگر باستان شناس اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس نیز در این زمینه معتقد است:

یکی از مهمترین مباحث مرتبط با کاوش های باستان­شناسی، مبحث حفاظت پس از کاوش است و کاوش های باستان­شناسی در نقاط مختلف دنیا با رویکردها و اهداف متفاوتی انجام می­شود، استراتژی حفاظت نیز وابسته به این اهداف هستند. منابع مالی، شرایط محیطی، دوره تاریخی اثر، نوع مصالح مورد استفاده در ساخت اثر از دیگر عوامل تاثیر گذار بر موضوع هستند.یک باستان­شناس می­بایست هدف خود را از کاوش در یک مکان بطور مشخص بیان نماید، چرا که هدف تعیین می­کند که پس از کاوش چه اقدامی در محل می­بایستی صورت پذیرد. آیا صرفاً کسب اطلاعات علمی مد نظر است؟ هدف نجات بخشی است یا ایجاد سایت موزه و به نمایش گذاشتن آثار و اشیاء بدست آمده از کاوش. آیا کاوش در فصول بعد ادامه می­یابد؟ اگر آثار و اشیاء بدست آمده می­بایست در معرض بازدید قرار گیرند با توجه به نتیجه کاوش از چه روش و مواد و مصالحی  برای نگهداری بقایای بجای مانده استفاده می­شود؟ آیا شرایط مالی و ابزار و امکانات برای حفاظت از بقایای بدست آمده کافی هستند؟ در گذشته کاوش هایی در نقاط مختلف صورت گرفته که نتایج آن بصورت مقاله و کتاب در دسترس قرار گرفته است، روشهای حفاظت در هر کدام از این مکان ها متفاوت بوده است. در حال حاضر یکی از موضوعاتی که وزارت میراث فرهنگی به آن توجه ویژه­ای دارد، مشخص شدن وضعیت حفاظت از یک مکان تاریخی قبل از انجام کاوش است. از نظر حفاظتی در صورتی که یک اثر تاریخی کاوش شود ولی شرایط و امکانات حفظ آن وجود نداشته باشد، بهتر است که در زیر خاک بماند، چرا که خاک بهترین حافظ آثار تاریخی است. هزینه حفظ و نگهداری یک اثر بیرون آمده از خاک به مراتب سنگین­تر از هزینه کاوش اولیه آن است. در چنین شرایطی، میراث فرهنگی آثار تاریخی را همانگونه که هست مورد مراقبت قرار داده ، از تعرض ها مصون می­دارد، تا بر حسب رسالت خود، آن را بدست نسل های آینده برساند.    

نتیجه گیری

بنابراین وقتی ما از شهر باستانی قدیم فسا صحبت می کنیم ، بدان معناست که ما با لایحه های متفاوت و عرصه های گوناگونی از محدوه ها و عناصر مختلف شهری مواجه هستیم و این نیز، ما را به نوع مداخلات هم از نظر زمانی و هم از نظر مکان مورد جست و جو نسبت به پژوهش ها و کاوش ها ، حساس می کند .

آثار موجودی که از دوران باستان قبل از اسلام و در دوران اسلامی بر جای مانده در استان فارس کم نیستند و از آمار تقریبی ۳۰ درصد از کلیه آثار ثبتی در وزارت میراث فرهنگی نیز این واقعیت به اثبات می رسد اما چیزی که شاید در نوع خود در این زمینه اهمیت دارد ، آثار و گنجینه هایی ارزشمند است که خاک و زمین این داشته های ارزشمند باستانی را چون راز نهفته ای در سینه دارد و شاید به درستی و بهتر از ما ، آن را حفظ می کند و نگارنده معتقد است که در انتظار گذاشتن کاوشگران و پژوهشگران را نوعی فرصت برای به وجود آمدن شرایط مناسب آن به شمار می آید.

تهیه و تنظیم: سعید زحمت کشان

لینک کوتاه : https://mirasfars.ir/?p=1362

نوشته های مشابه

ثبت دیدگاه

مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰
قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.